Blog
Business ecosysteem
29 oktober 2026

Sterke koppen de podcast - Iedere regio in zijn kracht

Elke Europese regio heeft kansen, al hoeft niet elke regio een Brainport of Silicon Valley te willen worden. De nieuwste aflevering van Sterke Koppen gaat over de kracht van de regio: hoe je voortbouwt op wat er al is, waarom samenwerking tussen regio’s onmisbaar is, en wat het begrip ‘right to stay’ betekent voor de toekomst van Europa.

Aan tafel zaten Ron Boschma, hoogleraar regionale economie aan de Universiteit Utrecht en verbonden aan de Universiteit van Stavanger; Olav Veldhuizen, senior adviseur bij ERAC en verbonden aan Newcastle University, waar hij zich richt op foundational economy en ‘left behind places’; en Pieter Liebregts, al bijna achttien jaar adviseur bij ERAC. Een gesprek over regionale economie en hoe je die verstevigt voor de toekomst.

Wat is eigenlijk een ‘regio’?

“Het lijkt een eenvoudige vraag”, reageert Ron. “Maar er zijn hele boekenkasten over volgeschreven. Het antwoord hangt af van de dimensie die je kiest. Economisch gezien kijk je naar arbeidsmarktregio’s, het niveau waarop veel data beschikbaar is. Cultureel gezien praat je over gebieden met een sterke eigen identiteit, zoals Friesland of Baskenland. En kijk je naar beleid, dan kom je bijvoorbeeld bij landsdelen waarop Europa het smart-specialisation-beleid heeft geplakt. Daar bovenop komt nog de bestuurlijke en politieke dimensie van provincies en gemeenten.”

De regio is dus een fluïde begrip: soms trekken we er lijntjes omheen, maar die lijntjes verschillen per dimensie. In dit gesprek ligt de focus op de economische dimensie. De regio als economisch geheel, waarin arbeidsmarkt, innovatie en de strategische keuzes van dat geheel samenkomen.

Drie begrippen die het gesprek sturen

Foundational economy. De ‘essentiële economie’: sectoren als zorg en onderwijs, en alle bedrijvigheid die andere sectoren draaiende houdt. ERAC kijkt daarbij naar de fundamentele sectoren die in een specifieke regio bepalend zijn maar vaak onderbelicht blijven, denk aan hospitality, landbouw of visserij.

Related diversification. Het onderzoeksterrein van Boschma. Wie niet blijft vernieuwen, ziet op termijn de dynamiek uit bestaande activiteiten wegvloeien en banen verdwijnen. Gerelateerde diversificatie betekent dat je nieuwe activiteiten ontwikkelt door voort te bouwen op de kennis en ervaring die al in de regio aanwezig zijn. Dat biedt kansen, maar bakent tegelijk af in welke richting je beweegt. Het dwingt tot keuzes over waar je toekomst ligt.

Smart specialisation. Het houdt in: doe waar je goed in bent, en til dat naar een hoger niveau. Wie in Eindhoven sterk is in halfgeleiders, moet niet ineens in de bosbouw willen specialiseren, dan gooi je opgebouwde competenties weg. Pak binnen je sterke sector juist dat onderdeel waarin je uitblinkt, en zoek partners elders in Europa om samen een stap verder te komen.

Waarom geen enkele regio een tweede Silicon Valley wordt

Silicon Valley is het epicentrum van de wereldwijde tech-industrie. Het dankt deze status aan de unieke combinatie van topuniversiteiten, durfkapitaal en een ongeëvenaard netwerk van techgiganten als Apple en Meta. Kan een andere regio net zo succesvol worden? “De geschiedenis is onverbiddelijk”, stelt Ron. “Talloze Europese regio’s hebben geprobeerd Silicon Valley te kopiëren en het is steeds mislukt. Zo’n ecosysteem groeit over lange tijd en zit diep ingebed: in instituties, tradities en een sterk ontwikkelde risicokapitaalmarkt die in de Amerikaanse cultuur vanzelfsprekend is. Dat laat zich niet overplanten.”

Waarom blijven bestuurders het toch proberen? Deels ego, deels opportunisme, klinkt het aan tafel. Bestuurders doen politieke beloftes, prestige lonkt, en het idee is verleidelijk: haal een groot bedrijf binnen en bouw daar een economie omheen. “Maar zonder voedingsbodem wordt dat zelden een succes”, benadrukt Ron. “Dan krijg je ‘cathedrals in the desert’, prestigeprojecten die los in het landschap komen te staan.”

‘Right to stay’ of toch liever ‘freedom to move’?

Hoe bouw je dan aan een succesvolle regio waar mensen willen (blijven) wonen? “De term ‘right to stay’ komt uit het rapport van Enrico Letta, Much more than a market (april 2024)”, legt Olav Veldhuizen uit. “Beter is misschien ‘freedom to stay’ of ‘choice to stay’. Het gaat erom dat regio’s economisch aantrekkelijk genoeg zijn zodat mensen kúnnen blijven, in plaats van dat ze gedwongen worden te vertrekken. Dat is een andere benadering dan freedom of movement, waarbij de nadruk ligt op de vrijheid om naar elders te trekken. Mensen willen vaak in de omgeving blijven waar ze zijn opgegroeid, om culturele, sociale en familiaire redenen die zich niet in een economisch model laten vangen.”

Het klinkt sympathiek. Toch plaatst Ron er een stevige kanttekening bij.

“Ik heb een probleem met het concept ‘right to stay’. Het klinkt mooi en aantrekkelijk, maar het haalt de Europese gedachte een beetje weg.”

Ron Boschma
Hoogleraar regionale economie

“De welvaart van Europa is voor een groot deel te danken aan ruimtelijke arbeidsdeling”, stelt hij. “Aan mensen die de vrijheid hadden om naar kansen elders te trekken: het fundamentele recht op ‘freedom of movement’. ASML in Eindhoven draait op talent van buiten. Voer je het right to stay-principe tot in het extreme door, dan bloedt de stroom van mensen met nieuwe kennis en nieuwe ideeën dood. Dat is slecht voor ASML én voor de hele Eindhovense regio. Bovendien kaapt extreemrechts het begrip, omdat het in het verlengde ligt van een anti-immigratiegedachte: het idee dat mensen maar op hun eigen plek moeten blijven.”

Olav en Pieter Liebregts zoeken de balans. “Right to stay wordt vooral benadrukt door regio’s aan de rand van Europa”, zegt Olav. “Zij vragen om cohesiegeld en lokale investeringen, zodat wie wil blijven ook kán blijven. De ideale route is om in die regio’s een economie op te bouwen, zodat jonge mensen met ambitie kunnen vertrekken, freedom to move, én er later weer een carrière kunnen opbouwen.” Pieter legt de vinger op een gevoelige plek. “In deze regio’s blijven vaak lager opgeleiden achter, en dat is een broedplaats voor politiek rechts. De verbinding tussen het economische en het sociale moet daarom overeind blijven. Bovendien moeten we spillover-effecten niet onderschatten. Hoe belangrijk zijn Noord-Limburg, Midden-Brabant en Gelderland niet voor Brainport? Een ASML-medewerker die onder de rook van Tilburg woont, gaat daar naar de bakker, de slager en het theater.”

Kortom: right to stay is waardevol zolang het gaat om het bieden van kansen, maar gevaarlijk zodra het doorslaat naar het vasthouden van mensen. Freedom to move blijft het uitgangspunt. Het zijn twee kanten van dezelfde medaille, precies zoals Letta het bedoelde.

Superstars én Robins

Een regio staat niet op zichzelf. “We praten vaak over ‘superstar’ regio’s, maar we kunnen regio’s beter niet op een voetstuk plaatsen”, vindt Ron. “De superster en zijn ‘Robin’ hebben elkaar nodig. Uit analyse van alle Europese regio’s blijkt dat élke regio ergens kansen heeft. Je hoeft geen enkele regio uit te sluiten. Dat sluit weer precies aan bij right to stay: geef mensen de kans om in hun eigen regio te blijven als ze dat willen.”

Wel is er een belangrijke nuance: spillover-effecten zijn niet zonder grenzen. Vanuit Brainport reiken ze bijvoorbeeld tot Weert of Venlo, maar niet tot Groningen of Leeuwarden. De ‘trickle down’-gedachte, investeren in de succesvolle regio’s, waarna de rest mee profiteert, klopt in de praktijk niet. “Het is net als de belastingverlagingen voor de superrijken in de VS: die vergroten vooral de ongelijkheid”, vergelijkt Ron. “Juist daarom moet er blijvend oog zijn voor de regio’s in de periferie.”

Solidariteit gaat verder dan samenwerking

Zo bezien is Europa in de kern een vereniging van regio’s. Het is ontstaan uit het ‘nooit meer oorlog’-principe, waar al snel een economische dimensie bij kwam. Dat gaat verder dan alleen samenwerking. Ron: “Samenwerking gaat over wat regio’s voor elkaar kunnen betekenen om een gezamenlijk doel te bereiken. Solidariteit gaat een stap verder: als bepaalde regio’s echt niet kunnen meekomen, spring je bij via herverdelingsmechanismen.” Pieter: “Het is een boeiende tegenstelling: economisch willen regio’s graag samenwerken, terwijl ze cultureel juist hun eigen, unieke identiteit willen bewaken.”

Dat samenwerken is bovendien geen vrijblijvende luxe. Sinds het rapport-Draghi over het Europese concurrentievermogen (september 2024) draait alles om één vraag: hoe biedt Europa het hoofd aan China en de Verenigde Staten? Verdeeld over 27 lidstaten win je die concurrentiestrijd alleen als regio’s en lidstaten hun krachten bundelen.

Wat werkt al, van Baskenland tot Zeeland

Brainport geldt als voorbeeld van een regio die verder kijkt dan de eigen grens, met samenwerking richting Weert, Venlo en Midden- en Noordoost-Brabant. Ook Beieren komt langs. Maar het schoolvoorbeeld is Baskenland: een autonome regio binnen Spanje met eigen fiscale ruimte. De belasting die Baskenland heft, besteedt de regio grotendeels zelf. Ook de strategie bepaalt het merendeels zelf. “Baskenland koos er bewust voor om vanuit een oude industrie door te bouwen naar innovatie, met stevige samenwerking tussen overheid en bedrijfsleven.” Ron: “Precies dat laat zien wat er in Europa zou moeten gebeuren: voer beleid decentraal, laat de nationale overheid niet te veel naar zich toe trekken, en geef regio’s de ruimte om vanuit eigen kracht te organiseren. Het sluit aan bij de Eurobarometer, waarin burgers het meeste vertrouwen uitspreken in lokale politici en het minst in nationale.”

En dan de kansen die blijven liggen. Uit empirisch onderzoek blijkt dat álle regio’s kansen hebben, maar dat een groot deel daarvan onbenut blijft; de opgave is om de bottlenecks op te sporen. Pieter: “Kijk naar Zeeland, een relatief kleine markt met een eigen structuur en cultuur, zonder universiteit maar met een sterke hogeschool en gespecialiseerde mbo’s. Er liggen volop kansen. Bijvoorbeeld in duurzaam toerisme: de regio ligt aan zee en ontvangt veel Duitse toeristen. Of in aquacultuur, met de kweek van tong en tarbot tot in Japan en wereldberoemde oesters. Dat gaat gepaard met flinke innovatie en technologieontwikkeling. Innovatie en smart specialisation, doen waar je goed in bent en dat naar een hoger niveau tillen, werken net zo goed in essentiële sectoren als visserij en hospitality. Vaak met samenwerking richting kennisinstellingen als Wageningen.”

De grootste gemiste kans is volgens Ron internationale samenwerking. “Er gaat opvallend weinig samenwerking over de landsgrenzen heen. Duitsers werken met Duitsers, Fransen met Fransen, terwijl Europese regio’s elkaar juist goed kunnen aanvullen en dat enorme kansen biedt. De mogelijkheden liggen voor het oprapen, maar komen niet van de grond.” Pieter knikt. “ERAC kan daarbij helpen door concreet te laten zien met welke organisaties en individuen, in bijvoorbeeld Bulgarije of Roemenië, je kunt schakelen binnen een specialisatie.”

Onderwijs als motor en als rem

Wat is de rol van onderwijs in het versterken van regio’s? Die rol is belangrijk én een voorwaarde voor right to stay. Regio’s hebben instituties nodig die onderwijs en bedrijfsleven verbinden. Instituties die de kennisvraag van lokale bedrijven kennen en een nieuwe generatie jongeren opleiden met de vaardigheden om lokaal aan het werk te gaan. Maar Ron, zelf docent, is kritisch. “Het onderwijs loopt hopeloos achter bij de ontwikkelingen in de maatschappij. We roepen graag dat onderwijs moet aansluiten op de regionale arbeidsmarkt, daar is niemand tegen, maar ons systeem leidt mensen vooral algemeen op. Juist op universitair niveau is er weinig vernieuwing.”

Ook hier speelt de spanning tussen freedom to move en right to stay. Leid je jongeren gericht op voor de lokale arbeidsmarkt, of verbreed je hun horizon, bijvoorbeeld met kunstmatige intelligentie, zodat ze ook elders terecht kunnen? Eindhoven laat met zijn succesvolle designspecialisatie zien dat het koppelen van onderwijs aan regionale kracht wel degelijk kan werken.

Het nieuwe MFK, gaat er nog geld naar de regio?

Het gesprek ging over hoe regio’s zich verder ontwikkelen en versterken. De grote vraag richting het Meerjarig Financieel Kader vanaf 2028 is: wat wordt de rol van de regio’s? De koers gaat richting nationale programma’s waarin de hoofdsteden de regie voeren en regio’s mogen aansluiten. Maar het geld stroomt niet langer automatisch en rechtstreeks van Brussel naar de regio’s. “Dat ondermijnt het idee van de kracht van de regio”, zegt Ron. Olav vult aan: “Von der Leyen en Draghi hebben de toon gezet voor 2028 en verder. Zij stellen concurrentievermogen boven cohesie. Daardoor dreigen juist de regio’s te verliezen, en dat verklaart waarom regionale coalities zich nu nadrukkelijk roeren.”

Pieter mist bovenal een integrale aanpak. “Er wordt te veel in silo’s gedacht; een potje voor landbouw, een potje voor economie, een potje voor de arbeidsmarkt. Echte regionale ontwikkeling vraagt dat je vanuit de regio kijkt en die opgaven in samenhang benadert. Doe je dat, dan lost een groot deel van de eerdere dilemma’s zich vanzelf op.”

Wat kun je zelf doen?

Het gesprek levert vier concrete boodschappen op voor iedereen die met regionale ontwikkeling te maken heeft:

  1. Kijk naar je eigen regio als kansrijk en imiteer niet. De boodschap van Ron Boschma aan beleidsmakers: elke regio heeft iets bijzonders. Probeer niet de volgende Silicon Valley of Brainport te worden, maar bouw vanuit je eigen kracht.
  2. Breng die kracht in kaart met data. Met de huidige technieken kun je precies zien welke mogelijkheden van een regio wél en niet worden aangeboord. Gebruik dat als startpunt van het gesprek, en laat vervolgens lokale organisaties en burgers de richting bepalen, bottom-up, via een echt ‘entrepreneurial discovery process’ en de Triple Helix, een innovatiemodel waarbij overheid, kennisinstellingen (wetenschap en onderwijs) en het bedrijfsleven nauw samenwerken.
  3. Ondernemers: kijk verder dan je eigen bedrijventerrein. De interessantste partner zit vaak niet naast de deur, maar een regio (of land) verderop.
  4. Zet in op internationale samenwerking binnen Europa. Uit de data blijkt dat ondernemers veel kansen laten liggen. Verruim je blik en zoek aanvullende partners over de grens; de mogelijkheden liggen voor het oprapen.

Vooruitkijken

De podcast heeft slechts een tipje van de sluier opgelicht. Onder dit verhaal zit nog veel meer diepgang. Maar de kern is helder: de kracht van Europa zit niet in één Silicon Valley, maar in een lappendeken van regio’s die elk iets unieks te bieden hebben. De opgave is om die eigen kracht te herkennen, te durven kiezen, en over grenzen heen samen te werken. Zonder de vrijheid om te bewegen op te offeren voor de wens om te blijven.

Meer weten over hoe u de kracht van uw regio in kaart brengt en verzilvert? ERAC denkt graag mee. Beluister ook de volledige aflevering van de Sterke Koppen-podcast.

Bronnen en verwijzingen

Vragen?

Neem direct contact op met
Jimmy Danner

+31 (0)6 14 31 98 05
jimmydanner@erac.nl

    voorwaarden