What has the EU ever done for us? Het ERAC EU Kompas

Van ‘wat doet Europa?’ naar ‘wat kan Europa voor ons doen?’

Voor gemeenten en regio’s begint het gesprek over Europa vaak bij een concrete subsidiemogelijkheid. Er wordt een nieuw programma opengesteld of een collega signaleert een interessante Europese regeling. Vervolgens wordt gekeken of de eigen organisatie daar iets mee kan. Dat kan effectief zijn, maar daardoor wordt de samenwerking met Europa al snel afhankelijk van toevallige kansen.

Uit onze recente analyse van de coalitieakkoorden van de 45 grootste Nederlandse gemeenten blijkt dat Europa bij veel gemeenten inmiddels op de radar staat. Slechts vier van de 45 gemeenten benoemen Europa helemaal niet in hun coalitieakkoord. Bij elf gemeenten is Europa al relatief breed en structureel verbonden aan gemeentelijke ambities. De grootste groep bevindt zich daar tussenin: Europa komt wel terug, maar nog vaak incidenteel of op onderdelen.

Dat roept een interessante vraag op. Juist bij thema’s als wonen, klimaat, energietransitie, innovatie, arbeidsmarkt en digitalisering houdt de gemeentelijke of regionale opgave niet op bij de gemeentegrens. Het beleid raakt aan regionale, nationale én Europese ontwikkelingen. Europa is daarmee niet alleen een financieringsbron, maar ook een beleids- en samenwerkingsniveau.

Europa als beleidskader

Een gemeente hoeft niet zelf Europees beleid uit te voeren om erdoor beïnvloed te worden. Europese regelgeving en beleidsprioriteiten werken door in uiteenlopende gemeentelijke en regionale dossiers. Denk aan duurzaamheid, energie, circulaire economie, mobiliteit, digitalisering, aanbestedingen, arbeidsmarkt of innovatie. Europese ontwikkelingen kunnen nieuwe verplichtingen met zich meebrengen, maar kunnen ook richting geven aan beleid en nieuwe mogelijkheden creëren. Daarmee kan Europa ook een strategische vraag opleveren:

Dat vraagt om een andere manier van kijken. Niet beginnen bij het Europese programma, maar bij de eigen opgave.

Europa als netwerk en kennisbron

De EU biedt daarnaast toegang tot iets wat moeilijker in euro’s is uit te drukken: kennis en samenwerking. Europese programma’s brengen gemeenten, regio’s, bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties uit verschillende landen bij elkaar. Dat geeft toegang tot kennis en ervaringen die lokaal of nationaal niet beschikbaar zijn. Europese samenwerking kan bovendien helpen om een regionale positie in bredere Europese waardeketens en ecosystemen te versterken.

De ervaring met de ERAC EU Monitor laat zien dat dit belangrijk is. De Monitor brengt Europese financieringsstromen in beeld, wie en rond welke thema’s met elkaar samenwerken en welke organisaties succesvol deelnemen aan Europese programma’s. Zo laat de Monitor zien welke sterke ecosystemen een regio heeft en hoe deze Europees zijn verbonden. De vraag is dan niet alleen ‘Hoeveel Europees geld de regio binnenhaalt?’, maar ook:

Europa financiert ook

Natuurlijk blijft Europese financiering belangrijk. De omvang van de Europese financieringsstromen naar Nederland laat zien dat Europa bepaald geen marginale financieringsbron is.

In de periode 2014–2020 registreerde de ERAC EU Monitor bijna €9,9 miljard aan Europese subsidie voor Nederlandse organisaties. In de huidige periode 2021–2027 staat de teller inmiddels op bijna €9,4 miljard. Een groot deel daarvan komt terecht in de grootste stedelijke gebieden, maar het gaat nadrukkelijk niet alleen om middelen die rechtstreeks naar gemeenten gaan. Ook universiteiten, kennisinstellingen, bedrijven en andere organisaties trekken Europese middelen aan.

Dat laatste is belangrijk. Een gemeente kan bijvoorbeeld zelf relatief weinig Europese subsidie ontvangen, terwijl op haar grondgebied een groot en succesvol Europees ecosysteem actief is. Europese financiering kan daarmee bijdragen aan regionale ontwikkeling zonder dat de gemeente zelf de directe subsidieontvanger is.

De relevante vraag is dus niet alleen ‘Hoeveel subsidie ontvangt onze gemeente?’, maar ook ‘Welke Europese middelen landen in onze regio, bij wie, voor welke thema’s en met welke bijdrage aan onze maatschappelijke en economische ambities?

De regionale ambitie als vertrekpunt

Om Europa gericht in te zetten voor lokale en regionale ambities, is een samenhangende aanpak nodig. Dat is de kern van het ERAC EU Kompas.

Een gemeente kan bijvoorbeeld de ambitie hebben om de energietransitie te versnellen, voldoende betaalbare woningen te realiseren of het lokale bedrijfsleven te verduurzamen. Ook het vasthouden van talent, het ontwikkelen van sterke innovatie-ecosystemen en het verbeteren van de regionale bereikbaarheid kunnen belangrijke ambities zijn.

Welke rol kan Europa hierin spelen?

Europa kan verschillende rollen vervullen. Europese beleidsontwikkelingen en regelgeving kunnen direct relevant zijn voor de lokale of regionale opgave en tegelijkertijd nieuwe kansen bieden. Europese programma’s en fondsen kunnen bijdragen aan de financiering van ambities, wanneer deze aansluiten bij de aard en omvang van de opgave. Daarnaast biedt Europa toegang tot Europese regio’s, steden, kennisinstellingen en bedrijven waarmee kennis en ervaringen kunnen worden uitgewisseld en nieuwe samenwerkingen kunnen ontstaan. Europese kennis, technologie en innovatie kunnen helpen om lokale en regionale aanpakken te versterken of te versnellen.

Ook kan Europa bijdragen aan de positionering van een gemeente of regio: waar ligt de Europese meerwaarde en hoe kan de eigen positie binnen Europese netwerken en ecosystemen worden versterkt? Het resultaat is daarmee geen lijstje met Europese subsidies, maar een strategisch beeld van de verschillende manieren waarop Europa kan bijdragen aan het realiseren van de eigen ambities. Dat is misschien wel net zo belangrijk.

Europa waar het meerwaarde heeft

Het EU Kompas is geen pleidooi om voor iedere gemeentelijke ambitie een Europese oplossing te zoeken. Soms ligt de meest effectieve aanpak gewoon lokaal, regionaal of nationaal. Europese financiering is bovendien niet automatisch de beste financiering.

De meerwaarde ontstaat door bewust te bepalen waar Europa wel en waar Europa geen toegevoegde waarde heeft. Een Europese subsidie kan bijvoorbeeld interessant zijn wanneer een opgave vraagt om innovatie, internationale samenwerking of substantiële investeringen. Bij andere opgaven kan Europese regelgeving of kennisuitwisseling relevanter zijn. Soms is de belangrijkste Europese bijdrage het verbinden van een regio met partners die elders in Europa met vergelijkbare vraagstukken bezig zijn.

Op deze manier wordt Europa een instrument dat naast lokale, regionale en nationale instrumenten kan worden ingezet in plaats van een doel op zichzelf.

Van Europese middelen naar regionale meerwaarde

Succes laat zich daarom niet alleen uitdrukken in het bedrag aan Europese subsidie dat een regio binnenhaalt. Doorslaggevend is wat de Europese betrokkenheid concreet bijdraagt aan de ambities van de regio. Ons recente werk rond Europese financiering laat zien dat regio’s daarvoor scherp moeten bepalen waarin zij zich onderscheiden, welke ecosystemen zij hebben opgebouwd en welke positie zij in Europese waardeketens kunnen innemen. Met het nieuwe Europese Meerjarig Financieel Kader vanaf 2028 en de toenemende nadruk op concurrentiekracht, technologie en innovatie wordt die strategische positionering alleen maar belangrijker.

Europese financiering is daarbij geen doel op zich, maar een middel om regionale ambities te realiseren.

Kortom: wat kunnen we met Europa bereiken?

Het antwoord is verrassend eenvoudig: Europa kan op verschillende manieren bijdragen aan lokale en regionale ambities. Beleid en regelgeving beïnvloeden wat een gemeente of regio doet. Europese netwerken en ecosystemen bepalen mede met wie een regio samenwerkt. Kennis, innovatie en samenwerking ondersteunen hoe ambities worden gerealiseerd. En Europese programma’s en fondsen kunnen helpen bepalen waarmee investeringen worden gefinancierd.

Met het ERAC EU Kompas maken we die vraag concreet. Eerst brengen we de ambities van een gemeente of regio in beeld. Vervolgens onderzoeken we waar Europa daadwerkelijk van toegevoegde waarde kan zijn: in beleid, samenwerking, kennis en innovatie of financiering. Zo kijken we niet langer alleen naar wat Europa voor ons doet, maar vooral naar wat we samen met Europa kunnen bereiken. Benieuwd waar Europa van toegevoegde waarde kan zijn voor uw gemeente of regio? Neem contact met ons op voor een verkennend gesprek.